Το πάγκρεας είναι ένα όργανο που εντοπιζεται στην περιοχή της κοιλίας, πίσω από το στομάχι, και επιτελεί διττό ρόλο παράγοντας πεπτικά ένζυμα και ινσουλίνη.  Στη πλειονότητα των περιπτώσεων, ο καρκίνος του παγκρέατος  αναπτύσσεται στην εξωκρινή μοίρα και συγκεκριμένα στην κεφαλή ή τον αυχένα του οργάνου. Στατιστικά, το 15-20% εμφανίζεται στο σώμα, ενώ το 5-10% εντοπίζεται στην ουρά του παγκρέατος. Σε παγκόσμιο επίπεδο, ο παγκρεατικός καρκίνος αποτελεί τη δωδέκατη συχνότερη μορφή καρκίνου, σύμφωνα με το World Cancer Research Fund.

 

Πηγή: ESMO

Τύποι Καρκίνου του Παγκρέατος

Η πλειονότητα των κακοηθειών του παγκρέατος εντοπίζεται στην εξωκρινή μοίρα, ξεκινώντας από τα κύτταρα που είναι υπεύθυνα για την παραγωγή των πεπτικών υγρών.

• Αδενοκαρκίνωμα: Αποτελεί τον συνηθέστερο τύπο, καθώς αντιπροσωπεύει πάνω από το 80% των περιπτώσεων. Προέρχεται από τα κύτταρα που επενδύουν τους παγκρεατικούς πόρους.
• Κυψελιδικό (Acinar cell) Καρκίνωμα: Εντοπίζεται στα άκρα των πόρων που παράγουν τα παγκρεατικά ένζυμα. Αν και εμφανίζεται συνήθως σε νεότερες ηλικίες συγκριτικά με το αδενοκαρκίνωμα, χαρακτηρίζεται από βραδύτερη ανάπτυξη, γεγονός που συχνά συνεπάγεται ευνοϊκότερη πρόγνωση.
• Κυστικοί όγκοι: Παρουσιάζονται ως κύστεις ή σάκοι πλήρεις υγρού. Παρότι οι περισσότερες κύστεις στο πάγκρεας είναι καλοήθεις, ορισμένοι κυστικοί όγκοι ενδέχεται να εξαλλαγούν σε κακοήθεις.

Αντιθέτως, οι νευροενδοκρινείς όγκοι του παγκρέατος (ενδοκρινικοί όγκοι) είναι σπανιότεροι. Αναπτύσσονται στην ενδοκρινή μοίρα του οργάνου, η οποία παράγει την ινσουλίνη και άλλες ορμόνες που εκκρίνονται απευθείας στην κυκλοφορία του αίματος.

Επιπλέον, υπάρχουν ορισμένοι εξαιρετικά σπάνιοι τύποι παγκρεατικού καρκίνου, οι οποίοι απαιτούν διαφορετική θεραπευτική προσέγγιση:

• Παγκρεατοβλάστωμα: Εμφανίζεται κυρίως στην παιδική ηλικία και ενίοτε συνδέεται με σπάνια γενετικά σύνδρομα, όπως το σύνδρομο Beckwith-Wiedemann και η οικογενής αδενωματώδης πολυποδίαση (FAP).
• Σαρκώματα του παγκρέατος: Πρόκειται για κακοήθειες που αναπτύσσονται στο στρώμα, δηλαδή στον συνδετικό ιστό του οργάνου. 
• Λέμφωμα: Αποτελεί καρκίνο του λεμφικού συστήματος. Δεδομένου ότι το λεμφικό σύστημα εκτείνεται σε όλο το σώμα, οι όγκοι αυτοί μπορούν να εκδηλωθούν και εντός του παγκρέατος.

Αίτια και παράγοντες κινδύνου

Παρότι τα ακριβή αίτια εμφάνισης του καρκίνου του παγκρέατος δεν έχουν ακόμη διευκρινιστεί πλήρως, έχουν προσδιοριστεί ορισμένοι παράγοντες που αυξάνουν σημαντικά τον κίνδυνο ανάπτυξης της νόσου:

Κάπνισμα: Περίπου το 25% των ασθενών με παγκρεατικό καρκίνο είναι ή υπήρξαν μακροχρόνιοι καπνιστές. Η διακοπή αυτής της βλαβερής συνήθειας είναι καθοριστική για τη μείωση του κινδύνου. Έχει αποδειχθεί ότι σε άτομα που διέκοψαν το κάπνισμα πριν από τουλάχιστον 20 χρόνια, ο κίνδυνος εμφάνισης της νόσου εξισώνεται σχεδόν με εκείνον των ατόμων που δεν κάπνισαν ποτέ.

Ηλικία: Η πιθανότητα εμφάνισης παγκρεατικού καρκίνου αυξάνεται με την πάροδο του χρόνου. Η νόσος διαγιγνώσκεται συχνότερα σε ηλικίες μεταξύ 60 και 80 ετών, ενώ είναι εξαιρετικά σπάνια σε άτομα κάτω των 40 ετών.

Παχυσαρκία: Σύγχρονα δεδομένα υποδηλώνουν ότι ο κίνδυνος αυξάνεται ανάλογα με τον Δείκτη Μάζας Σώματος (ΔΜΣ). Ενδεικτικά, στο Ηνωμένο Βασίλειο, περισσότερο από το 10% των διαγνώσεων συνδέεται με την παχυσαρκία, αν και η άμεση αιτιώδης σχέση τελεί ακόμη υπό διερεύνηση.

Χρόνια παγκρεατίτιδα/Αλκοόλ: Η χρόνια φλεγμονή του παγκρέατος (παγκρεατίτιδα) αυξάνει τον κίνδυνο αδενοκαρκινώματος. Το 70% των περιπτώσεων χρόνιας παγκρεατίτιδας οφείλεται στη μακροχρόνια και υπέρμετρη κατανάλωση αλκοόλ. Ο κίνδυνος είναι ιδιαίτερα αυξημένος για άτομα που καταναλώνουν 3 ή περισσότερες μερίδες αλκοόλ ημερησίως.

• Σημείωση: Ως μερίδα ορίζεται ένα κουτάκι μπίρα (330ml), ένα ποτήρι κρασί (125ml) ή μία μεζούρα αποστάγματος (40ml). Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, η κατανάλωση δεν θα πρέπει να υπερβαίνει τη μία μερίδα ημερησίως για τις γυναίκες και τις δύο για τους άνδρες.

Γονιδιακές Μεταλλάξεις και Κληρονομικότητα: Περίπου το 5% των διαγνώσεων συνδέεται με κληρονομικούς παράγοντες. Εάν υπάρχει συγγενής πρώτου βαθμού που διαγνώστηκε σε νεαρή ηλικία ή περισσότεροι από ένας συγγενείς με τη συγκεκριμένη νόσο, συνιστάται η διενέργεια Γονιδιακού Ελέγχου.

Σπάνια κληρονομικά σύνδρομα που συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο:

• Κληρονομική παγκρεατίτιδα.
• Σύνδρομο Peutz-Jeghers.
• Σύνδρομο Οικογενούς Άτυπου Μελανώματος (FAMMM).
• Σύνδρομο κληρονομικού καρκίνου μαστού και ωοθηκών (BRCA1, BRCA 2, PALB2).
• Κληρονομικός μη-πολυποειδής καρκίνος του παχέος εντέρου (Σύνδρομο Lynch ή HNPCC).

 

Συμπτώματα Καρκίνου του Παγκρέατος

Τα συμπτώματα του καρκίνου του παγκρέατος είναι συχνά μη ειδικά, γεγονός που καθιστά την έγκαιρη διάγνωση πρόκληση. Τα κυριότερα σημεία προσοχής περιλαμβάνουν:

• Πόνος στην κοιλιά ή στην πλάτη: Το συχνότερο σύμπτωμα, που συχνά επιδεινώνεται μετά το φαγητό ή στην ύπτια θέση.
• Ίκτερος: Κιτρίνισμα δέρματος και ματιών, συνοδευόμενο από σκούρα ούρα και ανοιχτόχρωμα κόπρανα, λόγω απόφραξης του χοληδόχου πόρου.
• Ανεξήγητη απώλεια βάρους: Συχνό φαινόμενο, ιδιαίτερα σε όγκους στην κεφαλή του παγκρέατος.
• Αλλαγές στις κενώσεις: Εμφάνιση στεατόρροιας (λιπαρά, δύσοσμα κόπρανα που επιπλέουν), διάρροιας ή δυσκοιλιότητας.
• Επίμονη δυσπεψία: Φούσκωμα και καούρα που δεν υποχωρούν με τη συνήθη φαρμακευτική αγωγή.
• Νεοεμφανιζόμενος Διαβήτης: Ξαφνική διάγνωση διαβήτη ή προδιαβήτη (π.χ. εντός του τελευταίου έτους) μπορεί να αποτελεί πρώιμη ένδειξη της νόσου.

Σταδιοποίηση Καρκίνου του Παγκρέατος

Η διαδικασία της σταδιοποίησης επιτρέπει στους ιατρούς να αξιολογήσουν την έκταση του όγκου και να εξάγουν χρήσιμα συμπεράσματα για την πρόγνωση του ασθενούς — δηλαδή την πιθανότητα ίασης ή τον κίνδυνο υποτροπής.

Για τη σταδιοποίηση του παγκρεατικού καρκίνου χρησιμοποιείται διεθνώς το σύστημα TNM. Ο συνδυασμός του μεγέθους της πρωτοπαθούς εστίας (Tumor), της διήθησης ή μη των λεμφαδένων (Nodes) και της ύπαρξης μεταστάσεων σε άλλα όργανα (Metastasis), κατατάσσει τη νόσο στα εξής στάδια:

Στάδιο 0: Τα καρκινικά κύτταρα εντοπίζονται αποκλειστικά στην ανώτερη στιβάδα των κυττάρων του παγκρέατος, χωρίς να έχουν εισβάλει σε βαθύτερους ιστούς ή να έχουν επεκταθεί εκτός του οργάνου. Το στάδιο αυτό αναφέρεται συχνά ως in situ καρκίνωμα.

Στάδιο I: Ο όγκος περιορίζεται εντός του παγκρέατος και δεν παρουσιάζει εξάπλωση στους περιοχικούς λεμφαδένες.

Στάδιο II: Ο όγκος ενδέχεται να έχει επεκταθεί τοπικά, εισχωρώντας σε παρακείμενους ιστούς (όπως το δωδεκαδάκτυλο ή ο χοληδόχος πόρος), αλλά δεν έχει προσβάλει μεγάλα αιμοφόρα αγγεία ή νεύρα. Σε αυτό το στάδιο μπορεί να υπάρχει ή να μην υπάρχει προσβολή των κοντινών λεμφαδένων.

Στάδιο III: Ο όγκος έχει εξαπλωθεί εκτός του παγκρέατος, προσβάλλοντας γειτονικά μεγάλα αιμοφόρα αγγεία ή νεύρα. Συχνά παρατηρείται μετάσταση στους περιοχικούς λεμφαδένες, ωστόσο η νόσος δεν έχει επεκταθεί σε απομακρυσμένα σημεία του σώματος.

Στάδιο IV:  Πρόκειται για το στάδιο του μεταστατικού καρκίνου, όπου ο όγκος έχει εξαπλωθεί σε απομακρυσμένα όργανα (π.χ. ήπαρ, πνεύμονες ή περιτόναιο).